Jan Willem Pieneman (Abcoude, 4 November 1779 – Amsterdam, 8 April 1853) was een invloedrijke Nederlandse schilder en tekenaar, beroemd om zijn grootschalige historiestukken die de nationale identiteit in het post-Napoleontische Nederland hielpen vormgeven.
Pieneman begon zijn loopbaan bescheiden als tekenleraar aan een militaire school in Amersfoort. Zijn artistieke talent en oog voor dramatische composities brachten hem echter snel onder de aandacht van vooraanstaande tijdgenoten. Hij kreeg zijn opleiding deels aan het Amsterdamse Teekenacademie, waar hij zich ontwikkelde tot een meester van het monumentale historiestuk – een genre waarin hij historische gebeurtenissen heroïsch en bijna theatraal wist te verbeelden.
Zijn beroemdste werk, “De Slag bij Waterloo” (1824–29), toont de gewonde prins Willem van Oranje die moedig het strijdtoneel verlaat. Het schilderij is niet alleen een technisch meesterwerk met levendige figuren en een zorgvuldige regie van licht en beweging, maar diende ook als politiek instrument om het jonge koninkrijk Nederland een heldhaftig verleden te geven. Koning Willem I was een groot bewonderaar en beschermheer van Pieneman en gaf hem belangrijke opdrachten.
Pieneman had daarnaast een aanzienlijke invloed als docent en bestuurder. Als directeur van de Koninklijke Academie in Amsterdam en later van het Rijksmuseum van Amsterdam (toen nog in het Trippenhuis) speelde hij een grote rol in de vorming van een nieuwe generatie kunstenaars, waaronder Jozef Israëls en zijn eigen zoon Nicolaas Pieneman. Hij bevorderde een academische, classicistische stijl en het belang van geschiedenis- en portretschilderkunst in de Nederlandse kunstwereld.
Naast zijn historiestukken maakte Pieneman talloze portretten van hoogwaardigheidsbekleders, generaals en koninklijke familieleden, vaak in plechtige, statige poses. Zijn werk kenmerkt zich door nauwkeurige uitwerking, gedetailleerde kostumering en een dramatische maar heldere compositie.
Hoewel zijn roem later wat werd overschaduwd door de opkomst van realisme en impressionisme, is Pienemans bijdrage aan de Nederlandse schilderkunst blijvend: hij hielp het jonge koninkrijk een visuele geschiedenis en identiteit te geven, en legde als leermeester en organisator de basis voor een levendige 19e-eeuwse kunsttraditie.
Jan Willem Pieneman overleed op 8 april 1853 in Amsterdam, als gerespecteerd kunstenaar, invloedrijk docent en architect van het Nederlandse nationale historiestuk.
